CARTOON

‘नेपाल भ्रमण वर्ष २०२०’का सन्दर्भमा भारतका प्रख्यात कार्टुनिष्ट जयन्तोले तयार पारेको कार्टुनचित्र

भारतका प्रख्यात कार्टुनिष्ट तथा नेपइनबिज डट कमका नेप्टुन स्तम्भकार जयन्तोले ‘नेपाल भ्रमण वर्ष २०२०’का सन्दर्भमा तयार पारेको कार्टुनचित्र । नेपाल भ्रमण वर्ष २०२० को बुधबार नेपालभरिबाट औपचारिक उदघाटन हुँदैछ ।

अनन्त यात्रामा पूर्व वित्तमन्त्री जेटलीे

एनआइबि संवाददाता,नयाँ दिल्ली

भारतका वरिष्ठ नेता तथा पूर्व वित्तमन्त्री तथा कानुन व्यवसायी अरुण जेटली शनिबार अनन्त यात्रामा लिन भएका छन् । शनिवार दिउँसो एम्स अस्पतालमा उनले अन्तिम साँस लिएका छन् । आइतबार जेटलीको अन्तिम संस्कार गरिनेछ । दिल्लीको निगमबोध घाटमा उनको अन्तिम संस्कार गरिने भएको हो । जेटलीको पार्थिव शरिरलाइ श्रद्धान्जलिकालागि कैलाश कोलोनी स्थित उनको निवासमा राखिएको छ । आइतबार बिहान १० बजे पछि उनको पार्थिव शरिरलाइ निवासबाट पार्टीको मुख्यालयमा पुरयाइने भाजपाका कार्यकारी अध्यक्ष जे.पी नड्डाले जानकारी गराए । । त्यहाँबाट निगमबोध घाटमा पुरयाएर उनको अन्तिम संस्कार गरिनेछ ।

संजोग कस्तो परेको छ भने जेटलीका अनन्य मित्र तथा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी उनको निधनमा श्रद्धान्जलि व्यक्त गर्न उपस्थित हुन सकेनन् । पाँच दिवसिय भ्रमणमा क्रममा गत विहिबार फ्रान्स पुगेका मोदी अहिले दुवइमा छन् । उनी सोमबार मात्र स्वदेश फर्किने कार्यक्रम रहेको छ । त्यसैले मोदीका तर्फबाट केन्द्रिय स्वास्थ्य मन्त्री डा हर्षवद्र्धनले जेटलीलाइ अन्तिम श्रद्धान्जलि दिएका छन् ।

उता प्रधानमन्त्री मोदीले जेटलीलाइ अमुल्य मित्रको रुपमा संझना गरेका छन् । अन्तरदृष्टि र कुनै पनि विषयलाइ सुक्ष्म रुपमा बुझने विशेषता भएका जेटलीलाइ जीवनलाइ भरपुर जिउने व्यक्ति भन्दै उनलाइ तीक्ष्ण बुद्धिमता, हसाउन सक्ने खुवी र चमत्कारी व्यक्तित्वको रुपमा स्मरण गरेका छन् । मोदीलाइ नयाँ दिल्लीको राजनीति बुझाउने र लुटियन्स दिल्लीमा भिजाउने सबैभन्दा महत्वपूर्ण पात्र नै जेटली थिए । त्यसैले पनि मोदीकोलागि जेटली अमुल्य थिए ।

जेटलीको निधनमा राष्ट्रपति रामनाथ कोबिन्दले गहिरो दुख व्यक्त गर्दै उनी एक बुद्धिमान वकिल , अनुभवी साँसद र सम्मानित मन्त्री रहेको बताए । उनले जेटलीका निधनले विशाल शुन्यता छाडेको बताए । टिविटमा उनले भने, जेटली रोगसँग लामो समय जुझेर गएमा दुखी भएको छ, मुलुक बनाउनमा उनले महत्वपूर्ण भुमिका खेलेका छन् । ’

काँगेस पार्टीका साथै जेटलीको निधनमा काँग्रेसकी अन्तरिम अध्यक्ष सोनिया गान्धीले श्रद्धान्जलि व्यक्त गर्दै जनताको सार्वजानिक जीवनमा उनको योगदान सदैव स्मरणीय रहने धारणा राखिन । जेटलीले सार्वजानिक व्यक्ति, साँसद र मन्त्रीको रुपमा निकै लामो जीवन विताएको भन्दै उनको योगदान सधैव याद राखिने बताइन ।

काँग्रेस नेता शशि थरुरले दिल्ली विश्वविद्यालयमा उनका अग्रज रहेका जेटलीलाइ संझदै पहिले भेट स्मरण गरेका छन । जेटली दिल्ली विश्वविद्यालय विद्यार्थी युनियनका सभापति रहेका बेला थरुर सेन्ट स्टीफेन्स कलेज युनियनका अध्यक्ष थिए । राजनीतिक मतभेदका बाबजुद आफूहरुले पारस्परिक स्वस्थ्य र सम्मानजनक सम्बन्धको आनन्द लिएको थरुरले लेखेका छन् । उनले जेटलीले लोकसभामा बजट पेश गर्दा भएको भनाभन पनि स्मरण गर्दै जेटलीसँगको फोटो पोस्ट गर्दै लेखेका छन् , ‘भारतकोलागि एउटा ठूलो क्षति ।’

जेटलीको निधनमा गृहमन्त्री अध्यक्ष अमित शाह,रक्षा मन्त्री राजनाथ सिंह, पश्चिम बंगालकी मुख्यमन्त्री ममता बनर्जी , बसपा अध्यक्ष मायावती, सपा अध्यक्ष अखिलेश यादव, गोवाका मुख्यमन्त्री प्रमोद सावंत, पियुस गोयल,प्रधानन्यायधिस रंजन गोगोइ लगायतले जेटलीको निधनमा शोक व्यक्त गरेका छन् ।

श्वास प्रश्वास असजिलो गत ९ अगस्तमा जेटलीलाइ एम्समा भर्ना गरिएको थियो । त्यस यता उनी अस्पतालकै निगरानीमा थिए । अस्पतालले भोलिपल्ट उनको स्वास्थ्य अवस्थाबारे मेडिकल बुलेटिन सार्वजानिक गरेको थियो । आइसियूमा उपचार भइरहेको जानकारी गराउँदै बुलेटिनमा जेटलीको स्वास्थ्य अवस्था नाजुक तर स्थिर रहेको बताइएको थियो । त्यस यता एम्सले कुनै मेडिकल बुलेटिन सार्वजानिक गरेको थिएन । यद्यपि १७ अगस्तमा उनलाइ लाइफ सपोर्ट सिस्टममा राखियो । उनको स्वास्थ्य अवस्था बारे भारतीय संचारमाध्यमहरुले श्रोतको हवाला दिदै समाचार लेख्दै आएका थिए ।

गत सोमबार दिउँसो उनलाइ भेन्टिलेटरबाट पनि हटाइएको थियो । उनको उपचारमा विभिन्न क्षेत्रका विशेषज्ञ चिकित्सकहरुको समुह सहभागी थिए । ६६ वर्षीय जेटलीको श्रीमती संगीता, एक छोरा(रोहण) तथा छोरी सोनाली छन्। संगीतासँग उनको विवाह सन् १९८२मा भएको थियो । उनी जम्मु–कश्मीरका पूर्व वित्त मन्त्री गिरधारीलाल डोगराकी छोरी हुन् ।

जेटलीलाइ के भएको थियो ?

जेटली विभिन्न रोगबाट पिडित थिए । पछिल्लो समय उनी सफ्ट टिशु सरकोमा रोगबाट थलिए । गत जनबरीमा यो रोग पत्ता लागेको थियो । यो एक प्रकारको दुर्लभ क्यान्सर हो । यो क्यान्सरमा शरीरको कुनै पनि भागको कोशिकाबाट शुरु हुँदै शरीरको अन्य भाग जस्तै माँशपेशी, बोसो , रक्तनली, मस्तिष्कका नशा र हड्डीहरुको जोडमा फैलिन थाल्छ । जेटलीको देब्रे खुट्टामा यो क्यान्सर पत्ता लागको थियो । लगत्तै उनी उपचारकालागि अमेरिका(न्यूयोर्क) पनि गएका थिए ।

जेटली मधुमेहको पुराना बिरामी थिए । गत वर्ष(१४मे २०१८)मा एम्स अस्पतालमा उनको मृगौैला प्रत्यारोपण पनि गरिएको थियो । त्यसअघि सेप्टेम्बर २०१४मा जेटलीको बारिएट्रिक सर्जरी पनि भएको थियो । म्याक्स अस्पतालमा गरिएको शल्यक्रियामा जटिलता आएपछि पछि उनलाइ एम्समा सारिएको थियो । त्यसैगरि लामो समय अघि जेटलीको मुटुको शल्यक्रिया पनि भइसकेको छ ।

विश्व प्रेस स्वतन्त्रता सुचकाँकमा भारत दुइ स्थान तल झरयो , नर्बे पहिलो नम्बरमा

एनआइबि संवाददाता,नयाँ दिल्ली

प्रेस स्वतन्त्रताको मापनमा भारत दुइ स्थान तल झरेको छ । रिपोर्टस विदआउट बार्डर्सले विहिबार सार्वजानिक वार्षिक प्रतिवेदन अनुसार भारत प्रेस स्वतन्त्रताको मापनमा दुइ स्थान तल झरेको हो । १सय ८० मुलुकबीच गरिएको सर्वेक्षण अनुसार भारत १ सय ४०औं स्थानमा पुगेको छ । सुचकाँकमा प्रेस स्वतन्त्रताको पहिलो नम्बरमा नर्बे परेको छ ।

प्रतिवेदनमा विश्वभरि नै पत्रकारहरु प्रति शत्रुताको भावना बढेको र साँघातिक हमलाका कारण भारतमा गत वर्ष ६ पत्रकारलाइ उनीहरुको कार्यक्षेत्रमै हत्या गरिएको उल्लेख छ ।
प्रतिवेदनले भारतमा प्रेस स्वतन्त्रताको वर्तमान अवस्थाका बारे एक पत्रकारको विरुद्ध भएको हिंसा भएको उल्लेख गरेको छ । जसमा पुलिसद्धारा गरिने हिंसा, माओवादी हमला, अपराधिक समुह वा भ्रष्ट राजननितिज्ञहरुको प्रतिशोध लगायत रहेको उल्लेख गरेको छ ।

भारतमा गत वर्ष ६ पत्रकारहरुको कार्यक्षेत्रमै हत्या भएको छ । सातौं मामिलामा पनि यही आशंका छ । यो हत्याहरुले भारतमा पत्रकारहरुले कयौ खतराको सामना गरिरहेको देखाउछ । यस्तो खतराको सामना गर्नेहरुमा विशेष गरि ग्रामीण इलाकामा गैर अंग्रेजी भाषी मिडिया रहेको छ , प्रतिवेदनले विश्लेषण गरेको छ ।

विश्लेषणमा २०१९को आम चुनावको दौरान सत्तारुढ दल भारतीय जनता पार्टीका समर्थकहरुद्धारा पत्रकारमाथिको हमला बढेको आरोप लगाइएको छ । त्यसैगरि भारतमा हिन्दुत्वको विरोधमा बोल्ने र लेख्ने पत्रकारहरुलाइ सामाजिक संजालमा समन्वयात्म ढंगबाट घृणा अभियान संचालन हुने गरेको डरलाग्दो दर पनि प्रतिवेदनले देखाएको छ ।

अधिकारीहरुले संवेदनशील मानेका क्षेत्रहरु जस्तै जम्मु कश्मीर लगायतको समाचार संकलन निकै चुनौतीपूर्ण छ । विदेशी पत्रकारहरुलाइ यस्ता क्षेत्रमा रिपोर्टिंग गर्न रोक लगाइन्छ र अक्सर इन्टरनेटको सुविधा काटिन्छ, प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।

नेपालमा प्रेस अवस्था

रिपोर्टस विदआउट बोर्डर्सले विहिबार सार्वजानिक वार्षिक प्रतिवेदन अनुसार नेपाल १०६ औं स्थानमा रहेको छ । सन् २०१८मा पनि नेपाल यही स्थानमा रहेको थियो तर २०१७ को तुलनामा विश्व प्रेस स्वतन्त्रता सुचकांकमा नेपाल ६ स्थान तल झरेको हो । १७मा १८० मुलुक मध्ये नेपाल १०० औं स्थानमा थियो । अहिले १०६ औं स्थानमा पुगेको हो ।प्रतिवेदनले नेपाली प्रेस राजनीतिक परिवर्तनको शिकार भएको उल्लेख गरेको छ ।

‘सन् २०१७को अन्त्यमा २० वर्षमा पहिलो स्थानिय, संघीय र संसदीय निर्वाचनको सुचना प्रवाह गर्ने स्वतन्त्रतामा कैयौं वाधा अवरोधहरु आएको थियो । पत्रकारहरुलाइ बिना वारेन्ट पक्राउ गरिएको थियो । कतिपयलाइ जेल हालिएको थियो । अन्य पार्टीका कार्यकर्ता तथा राजनेताहरुको शारिरिक हिंसाबाट पिडित भए । फेब्रुअरी २०१८मा प्रधानमन्त्रीको रुपमा के.पीं शर्मा ओलीले सरकार बनाएपछि नेपालको २०१५को संविधानको प्रस्तावनामा प्रेसको पूर्ण स्वतन्त्रताकोलागि सम्मान सुनिश्चित गर्नकालागि स्पष्ट रुपमा कदम उठाउनु आवश्यक थियो र तर अगस्त २०१८मा अपनाएको नयाँ आपराधिक कोडले स्वतन्त्रतालाइ दबाउनकालागि नयाँ खतरा उब्जायो । किनकी यसका कैयौं प्रावधानहरुले खोजी पत्रकारितामा अबरोध उत्पन्न गर्छ र सार्वजानिक तथ्याँकको आलोचना गर्न रोक लगाउँछ , प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

दक्षिण एशिया

प्रतिवेदनले प्रेस स्वतन्त्रतको हकमा समग्रमा दक्षिण एशियाको अवस्था खराब देखाएको छ । सबैभन्दा खराब अवस्था पाकिस्तानको रहेको छ । तीन स्थान झरेर पाकिस्तान १सय ४२ अंकमा पुगेको छ । भुटान, माल्द्धिभ्स, श्रीलंकाका अलाबा सबै मुलुकको सुचकाँकमा तल झरेको छ । भुटान १४ अंक उक्लेर ८० औं स्थानमा पुगेको छ भने माल्द्धिभ्स २२ अंक उक्लेर ९८ औ स्थानमा र त्यसैगरि श्रीलंका ५ अंक उक्लेर १२६औं स्थानमा पुगेको छ । नेपाल गत वर्षको तुलनामा यथास्थितिमा देखिएपनि अघिल्लो वर्षको तुलनामा ६ स्थान तल झरेर १०६ औं स्थानमा पुगेको छ । अफगानिस्तान ३ अंकले झरेर १२१ औं र वंगलादेश ४ स्थान झरेर १५० औं स्थानमा पुगेको छ ।

लोकतन्त्रकालागि खतरा

प्रतिवेदनमा विश्वभरि नै पत्रकारहरु प्रतिको घृणाको भावना हिंसामा बढेको र यसले भयको माहौल सिर्जना गरेको उल्लेख छ । पत्रकारहरु सुरक्षित रुपमा काम गर्न सक्ने मानिएका मुलुकहरुको संख्या घटदो छ भने अर्कोतर्फ सत्ताधारी शासकहरुको मिडियामाथिको आफ्नो पकड मजबुत बनाउने क्रम पनि जारी छ । कैयो मुलुकका राजनीतिज्ञहरुले पत्रकारप्रति व्यक्त गरेको शत्रुतापूर्ण अभिव्यक्तिले हिंसाकोलागि उक्साएको छ । जसले पत्रकारहरुकालागि भय र खतराको स्तर उच्च भएको छ , प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ ।

लोकसभा निर्वाचन २०१९ः ‘मदमस्त हाथी’ जस्तो भारतीय चुनावमा त्यस्तो के विशेष हुन्छ ?

सौतिक विश्वास, बीबीसी संवाददाता

विहिबार भारतको आम निर्वाचनको पहिलो चरणमा करोडौं मतदाताले भोट दिएका छन् । नयाँ लोकसभा अर्थात संसदको तल्लो सदनकोलागि मतदान प्रकृयमा ११ अप्रिलबाट शुरु भएर १९ मे सम्म चल्नेछ । मतगणना २३ मे हुनेछ । भारतमा ९० करोड मतदान छन् । यस अर्थमा भारतमा भइरहेको चुनाव विश्वको सबैभन्दा ठूलो चुनाव हो ।

प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको सत्ताधारी भारतीय जनता पार्टीको प्रतिस्पर्धा विपक्षी काँग्रेस तथा कैयौ क्षेत्रीय पार्टीहरुसँग छ । चुनापमा अहम भुमिका निभाउने भारतको सबैभन्दा अधिक आवादी भएको राज्य उत्तर प्रदेशको दुइ शक्तिशाली प्रतिद्धन्दि पार्टीले भारतीय जनता पार्टीको विरुद्ध राज्यमा गठबन्धन गरेका छन् ।

लोकसभाको ५ सय ४३ सीटकालागि मतदान हुन्छ र सरकार बनाउनकालागि कुनै पनि पार्टीलाइ २सय ७२ साँसद चाहिन्छ । त्यसो भए भारतको यो चुनावलाइ कुन कुन कुराले विशेष बनाउँछ ?

१.भारतीय चुनावमा सबैकुरा विशाल हुन्छ

भारतको आम चुनावसँग जोडिएका हरेक कुराहरु एकदमै ठूलो हुन्छ । इकोनोमिस्ट पत्रिकाले एक पटक यसलाइ एउटा लामो कठिन यात्रा तर्फ लम्किदै गइरहेको ‘मदमस्त हाथी’सँग यसको तुलना गरेको थियो ।
यस पटक १८ वर्ष तथा यसभन्दा बढि उमेरका ९० करोड मतदाता लाखौं मतदान केन्द्रमा आफ्नो मताधिकार प्रयोग गर्नेछन् । मतदाताको यो संख्या युरोप र अष्ट्रेलियाको कुल जनसंख्याभन्दा पनि बढि हो। भारतका जनता उत्साहि मतदाता हुन् । २०१४मा भएको अघिल्लो आम चुनावमा ६६ प्रतिशत मतदान भएको थियो । यो १९५१ मा पहिलो पटक भएकोे चुनाव भन्दा ४५ प्रतिशत भन्दा पनि बढि थियो । २०१४मा ४सय ६४ पार्टीका ८२५० भन्दा बढि उम्मेदबारले चुनावमा भाग लिएका थिए । पहिलो आम चुनावको तुलनामा यो साता गुना बढि थियो ।

२.यसमा लामो समय लाग्छ

११ अप्रिलको पहिलो चरण अन्तर्गतको मतदान भइसकेको छ । अब १८,२९ अप्रिल, तथा ६,१२ र १९ मेमा मदतदान हुनेछ । कतिपय राज्यमा विभिन्न चरणमा मतदान हुनेछ । १९५१–५२मा भएको भारतको पहिलो ऐतिहासिक चुनाव सम्पन्न हुन तीन महिना समय लागेको थियो । १९६२देखि १९८९ सम्म चुनाव ४ देखि दश दिनको बीचमा सम्पन्न गरिएको थियो । १९८० मा चार दिनमा सम्पन्न भएको चुनाव देशको इतिहासमा सबैभन्दा कम अवधिको चुनाव थियो । भारतमा चुनाव प्रकृया निकै लामो हुन्छ , किनकी मतदान केन्द्रको सुरक्षाको व्यवस्था गर्नुपर्ने हुन्छ । स्थानिय पुलिसकर्मीहरु कुनै कुनै बेला राजनीतिक झुकाव राख्ने पनि देखिन्छन् । यस्तोमा केन्द्रिय सुरक्षाबल तैनात गरिन्छ । यस्ता सुरक्षाबललाइ मुलुक भरि भिन्न भिन्न स्थानमा खटाइन्छ ।

३ निकै खर्चिलो हुन्छ

भारतको सेन्टर फर मिडिया स्टडिजको अनुमान छ कि विभिन्न पार्टी तथा उनका उम्मेदबारकहरुले २०१४को चुनावमा ५ बिलियन डलर अर्थात ३सय ४५ अर्ब रुपैया खर्च गरेको थिए । अमेरिका स्थित थिंक टैक कार्नेज एंडोमेन्ट फर इन्टरनेशनल पीस का दक्षिण एशिया कार्यक्रमका निर्देशक तथा सिनियर फेलो मिलन श्रीवास्तव भन्छन, यो वर्ष यो खबर दोब्बर हुनेमा कुनै दुइ मत छैन् ।
भारतमा राजनीतिक दलले आफनो आय व्यय विवरण सार्वजानिक गरेपनि उनीहरुको कोष पारदर्शी हुँदैन । अघिल्लो वर्ष प्रधानमन्त्री मोदी सरकारले इलेक्ट्रोल बाँन्ड जारी गरेको थियो जस अन्तर्गत उद्योगी, व्यसायी तथा आम नागरिकले परिचय सार्वजानिक नै नगरि चन्दा दिन सक्ने व्यवस्था गरिएको थियो । दानगर्नेहरुले यो बाँन्डको माध्यमबाट १सय ५० मिलियन डलर अर्थात १० अर्ब ३५ करोड रुपैया बराबरको चन्दा दिएका थिए । प्रतिवेदनका अनुसार यसमा सबैभन्दा बढि रकम भाजपाले पाएको थियो ।

४ महिलाको हाथमा सत्ताको साँचो

भारतमा महिलाहरुले ठूलो संख्यामा भोट गर्छन । यति ठूलो कि यो पहिलो आम चुनाव हो जसमा पुरुषको तुलनामा महिलाले ज्यादा मतदान गर्नेछन् । महिला र पुरुष मतदाताबीचको खाडल २०१४मै सिमित भइसकेको थियो जब महिला ६५दशमलब ३ प्रतिशत थिए भने पुरुष ६७ दशमलब १ प्रतिशत थिए ।
२०१२देखि २०१८को बीचमा दुइ दर्जन भन्दा अधिक स्थानिय चुनावमा पनि दुइ तिहाइ अधिक राज्यमा पुरुषको तुलनामा महिला मतदाताको प्रतिशत बढि रहेको थियो । राजनीतिक दलले महिलाको महत्व बुझ्दै गएका छन र उनीहरुलाइ अधिक प्रलोभन दिन शुरु गरेका छन् –शिक्षाकोलागि ऋण, फ्रिमा ग्याँस सिलिण्डर तथा किशोरीहरुकालागि साइकल ।

५ सबै कुरा मोदी केन्द्रित

२०१४मा मोदीले बीजेपी तथा यसको समर्थकहरुलाइ ऐतिहासिक जीत दिलाएका थिए । बीजेपीले जुन ४सय२८ सिटमा चुनाव लडेको थियो, त्यसमध्ये २सय ८२ सिटमा जित हासिल गरेको थियो । १९८४ पछि यो पहिलो अवसर थियो जब कुनै पार्टीले आम चुनावमा एक्लै पूर्ण बहुमत हासिल गरेको थियो । यो ठूलो जीतको श्रेय भ्रष्टाचारमुक्त ‘अच्छे दिन’ ल्याउने वाचा गर्ने नरेन्द्र मोदीलाइ दिइएको थियो, जो स्वनिर्णय गर्न सक्ने र मेहनती नेताको रुपमा प्रचार गर्न सक्ने क्षमता भएका छन् ।
आफ्नो प्रतिवद्धता पुरा गर्नमा खरो उत्रन नसक्दा पनि मोदी आफ्नो पार्टीकोलागि मत तान्न सक्ने मुख्य अनुहार हुन् । पाटीभित्र उनलाइ अनुशासित यन्त्रको समर्थन प्राप्त छ । जसलाइ उनका विश्वासपात्र तथा शक्तिशाली सहयोगी अमित शाहले चलाउँछ ।
विश्लेषकका अनुसार यो वर्षको आम चुनाव एक हिसाबले नरेन्द्र मोदीकालागि जनमतसँग्रह हो । विपक्षिको अभियान पूर्ण रुपमा प्रधानमन्त्रीलाइ तारो बनाउनमा केन्द्रित रहेको छ , जो कि ध्रुवीकरण गर्ने यस्ता नेता हुन् , जसका प्रशंसक र आलोचक दुवै छन् ।
यस्तो मानिएको छ कि संसदीय चुनावमा राष्ट्रपति चुनाव जस्तो प्रतिस्पर्धा भइरहेको पनि मानिएको छ । मोदी टिकाउ ब्राण्ड बनिरहन्छन कि रहदैनन् भन्ने कुरा मत गणना पछि मात्र थाहा हुनेछ ।

६. भारतको पुरातन पार्टीको पून सत्तामा आउने आशा

के १३३ वर्ष पुरानो काँग्रेस पार्टी रसातलबाट बाहिर निस्कन सक्छ ? २०१४मा पार्टीको आम चुनावमा काँग्रेसले सबैभन्दा चोटिलो हार सामना गर्नुपरयो । यो पार्टीको सिटको संख्या २००९को चुनावमा प्राप्त गरेको २सय ६ को तुलनामा ४४ मा सिमित भयो । २० प्रतिशतभन्दा पनि कम मतदाताले यो पार्टीलाइ मतदान गरेका थिए । त्यसयताको चार वर्ष पार्टीले राज्यको चुनावमा लगातार हार बेहोरयो , स्थिति निकै खराब रहयो । २०१८को मध्य सम्ममा काँग्रेस तथा यसका सहयोगी दलले मात्र तीन राज्यमा सरकार चलाएका थिए भने बीेजेपीको सरकार २० राज्यमा थियो ।
पार्टी लगातार ओरालो लागिरहेको थियो भने यसका नेता राहुल गान्धी , जो चर्चित नेहरु–गान्धी परिवारका चौथो पुस्ता हुन् , सामाजिक संजालमा चुटकुलाको पात्र बनिसकेका थिए । तर डिसेम्बरमा पार्टीमा नयाँ उर्जा आएको देखियो । पहिलेभन्दा अधिक आश्वस्त र उर्जावान राहुल गान्धीको नेतृत्वमा काँग्रेसले उत्तरभारतको तीन राज्यमा सरकार बनाउनमा सफलता पायो ।
कतिपयले यसलाइ सत्ता विरोधी लहर भने किनकी तीनमध्ये दुइ राज्यमा बीजेपीले कैयौ वर्षदेखि सरकार बनाइरहेको थियो । तर राहुल गान्धी र उनका पार्टीका कार्यकर्ताहरुबाट यो श्रेय छिन्न सकिन्न । स्पष्ट छ कि काँग्रेस भित्र पून पुरानो जादु फर्किएको छ । राहुल गान्धीले मोदीका सामुन्ने आफूलाइ एक खुला र समावेशी नेताको रुपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
गान्धीले बहिनी प्रियंका गान्धीलाइ पार्टीमा आधिकारिक रुपमा प्रवेश गराउने आश्चर्यजनक निर्णय गरे, जसले पार्टीको प्रचार अभियानमा नयाँ उर्जा थप्यो । काँग्रेसको यो उठानले छरपस्ट भएका विपक्षिमा पनि उत्साह आयो । यसले २०१९ को चुनावी प्रतिस्पर्धा पहिलेको अनुमान भन्दा थप चुनौतीपूर्ण बन्न पुगेको छ ।

७. अर्थव्यवस्था
मोदीको शासनमा एशियाको तेस्रो सबैभन्दा ठूलो अर्थव्यवस्था आफ्नो रफ्तारमा पछि पर्दै गएको जस्तो देखिएको छ। खेतीको कम उब्जनी र सामानको अवमूल्यनका कारण खेतबाट हुने आय स्थिर भएको छ । यसले किसानहरु ऋणमा डुबे र सरकारसँग उनीहरुको गुनासो बढदै गयो । २०१६मा सरकारले लिएको नोटबन्दीको फैसला जटिल त थियो नै अझ यसलाइ सही तरिकाबाट लागु पनि गरिएन । जीएसटी पनि लघु तथा मध्यम उद्योगकालागि लाभदायक भएन । भारतको विशाल अनौपचारिक अर्थव्यवस्थामा अधिकतम मानिसहरुले रोजगारी गुमाउन पुगे । निर्यात घटया, बेरोजगारी बढयो र मोदी सरकारमाथि नोकरीको तथ्याँक लुकाएको आरोप पनि लागेको छ । यति मात्र होइन भारतमा कैयौ सरकारी बैकको अवस्था ऋणीहरुले ऋण फिर्ता नगरेको कारण डुब्ने अवस्थामा छन् । फेरि पनि महँगाइ नियन्त्रणमा छ । सरकारले भौतिक पूर्वाधार निर्माण तथा लोक कल्याणमा गरेको खर्चका कारण अर्थव्यस्था अघि बढिरहेको छ । यो आर्थिक वर्षमा जीडीपीको रफ्तार ६ दशमलब ८ प्रतिशत रहने आशा गरिएको छ । तर यो पनि तथ्य हो कि लाखौं मानिसहरुलाइ गरीबीबाट बाहिर निकाल्नु छ भने भारतको जीडीपी ७ प्रतिशतभन्दा अधिक रफ्तारमा बढनुपर्छ । मोदीले भनेका छन कि अर्थव्यवस्थामा परिवर्तन ल्याउने प्रकृया प्रगतिमा छ । यो चुनावले तय गर्छ कि जनता उनलाइ अझ समय दिने मुडमा छन कि छैनन् ।

८.जनबादमा चलिरहेका छन पाटीहरु

अर्थशास्त्री राथिन राँय भन्छन, ‘भारत विकासमा ध्यान दिने मुलुकबाट क्षतिपूर्ति दिने मुलुक’को दिशामा अघि बढिरहेको छ जहाँ सरकार आफ्नो व्यवस्थाको कमीकमजोरीलाइ लुकाउनकालागि जनताको खल्तीमा नगद भर्दैछन् । परिणाम यो भएको छ कि पपुलिज्म अर्थात जनतालाइ आकर्षित गर्ने होड । मोदी सरकारले किसानकालागि सिधा नगद प्रवाह(डायरेक्ट क्याश ट्रान्सफर) र ऋण माफीको घोषणा गरेको थियो । उच्च जाती तथा अन्य धर्मका मानिसहरुलाइ पनि नोकरीमा आरक्षणको आश्वासन बाँडेको थियो । यता राहुल गान्धीले पनि यस्तै योजनाका वाचा गरेका छन् , जसअनुसार उनको पार्टीले सरकार बनाएको खण्डमा गरीबको न्यूनतम आय तोक्नेछ । अन्य पार्टीहरुले मतदातालाइ टेलिभिजन सेट र ल्यापटप जस्ता साम्रगी दिने वाचा गरेर लोभ्याइरहेका छन् । यद्यापि यस्ता प्रलोभनले मत प्राप्त नै गर्न सकिन्छ भन्ने कुनै स्पष्ट प्रमाण भने छैन ।
९. राष्ट्रबादले बदलिन सक्छ खेल
आलोचकको भनाइ छ कि मोदीको राष्ट्रवादको प्रदर्शन तथा उनका पार्टीको बहुसंख्यक राजनीतिका कारण भारत गहिरो विभाजन भएको बेचैन मुलुकमा परिणत भएको छ । हालाकि उनका समर्थकहरुको भनाइ छ कि मोदीले आफनो आधार मजबुत बनाएका छन र त्यसमा उर्जा भरेका छन् । उनीहरु मान्दछन कि हिन्दुत्वको राजनीतिलाइ लिएर लज्जास्पद हुनु आवश्यक छैन् किनकी भारत एक हिसाबले हिन्दुहरुकै राष्ट्र हो ।
दुर्भाग्यले राष्ट्रवादको अति प्रचारले कट्टरपन्थी दक्षिणपन्थी समुहलाइ गाइको तस्करीको आशंकामा मुस्लिमहरुलाइ लिंचिंग गर्नकालागि प्रोत्साहित गरेको छ । हिन्दु गाइलाइ पवित्र मान्छन । पशुवध विरोधी कानुनको कडाइकासाथ लागु गरेका कारण गाइ पनि ध्रुवीकरण गर्ने पशु बन्न पुगेको छ । कट्टरपन्थी हिन्दूवादका आलोचकहरुलाइ देशद्रोही भन्न थालिएको छ । असहमति जनाउनेहरुलाइ डराउन खोजिन्छ । अधिकाँश मानिस भन्छन कि भारतको १७ करोड मुसलमान अदृश्य अल्पसंख्यक बनिसके । तल्लो सदमा बीजेपीका कुनै पन िसाँसद मुसलमान छैनन् । २०१४ मा पार्टीले सात मुस्लिम उम्मेदबार खडा गरेको थियो जो सबै हारेका थिए ।
१० पाकिस्तानमाथिको हमलापछि मोदीको छवि चम्किन सक्छ

भारत प्रशासित कश्मिरको पुलवामा भारतीय सुरक्षा बलमाथि भएको घातक आत्मघाती हमलापछि फरबरी महिनाको अन्तिममा भारत र पाकिस्तानले एक अर्कामाथि बमवारी गराए । यसले कथित राष्ट्रवादको भावना पैदा गरायो । मोदीले यो स्पष्ट पारे कि पाकिस्तानस्थित चरमपन्थी समुहले यदि भारतमा एउटा पनि आक्रमण गरे अथवा गराए भने बदलाको कारवाही गर्न पछाडि हटने छैन् । यसबाट यो स्पष्ट भयो कि मोदी राष्ट्रिय सुरक्षालाइ आफनो चुनाव प्रचार अभियानको आधार बनाउनेछन् यद्यपि यसले काम गर्नेछ अथवा गर्दैन , अहिले नै केहि भन्न सकिदैन् । तर विपक्षीले यो मुद्दालाइ काटने अस्त्र निकाल्न सकेको छैन ।
के राष्ट्रवादी भावनाको उफानमा यति ताकत छ कि यसले बाँकी मुद्दालाइ गौण साबित गरेर मोदीकोलागि मत तान्न सक्छ ?

११.यो मैदान–ए–जंगले तय गर्न सक्छ चुनावको परिणाम

उत्तर भारतको राज्य उत्तर प्रदेशका् भारतको राजनीतिमा अत्यधिक प्रभाव हुन्छ। प्रत्येक ६ मध्ये एक भारतीय यहाँ बस्छन र यो राज्यबाट ८० साँसद चुनिन्छन् । यो भारतको सबैभन्दा अत्यधिक सामाजिक विभाजन भएको राज्य पनि हो । २०१४मा बीजेपीले यहाँ ८० सिट मध्ये ७१ सिट जितेको थियो । अघिल्लो समय मोदी करिश्मा र उनको पार्टीले बनाएको जातिय इन्द्रधनुषी गठबन्धनले नै समाजवादी पार्टी र बहुजन समाज पार्टी जस्ता शक्तिशाली क्षेत्रिय दललाइ पराजित गर्नमा भुमिका निभाएको थियो । बसपाकी प्रमुख मायावती जो कि लार्खौ दलितकी आदर्श हुन् । राज्यको कुल जनसंख्यामा दलित जातिको हिस्सा २० प्रतिशत रहेको छ ।
अब मायावतीले आफनो धुर बिरोधी पार्टी समाजवादी पार्टीका अखिलेश यादवसँग हात मिलाएकी छन जो कि आंशिक रुपमा समाजवादी छन्। दुबैलाइ विश्वास छ कि ५० सिट जित्नेछौं र बीजेपीलाइ दिल्लीको सत्तामा पून आउनबाट रोक्न सक्छौं । यो एउटा अवसरवादी गठबन्धन हो जसले तितो दुश्मनीलाइ मिठास भरिएको मित्रतामा बदलिदिएको छ । तर यो गठबन्धन उत्तर प्रदेशमा बीजेपीलाइ झटका दिन सक्छ? अब बीजेपीको आशा र भरोसा मोदीमाथि टिकेको छ कि कसरी यो गठबन्धनलाइ बेअसर गर्न सक्छन ।

अनुवादःएनआइबी टीम

Nepal news headlines | breaking news kathmandu | national news of nepal live